در طب گیاهی ، گیاهان مجموع موادی هستند که با یکدیگر ارتباط بسیار پیچیده‌ای دارند که هنوز بشر به اسرار آنها دست نیافته است و این پدیده عجیب را نمی‌توان با مواد خالص سنتزی در داروهای مربوطه که اصولاً یک یا دو ماده بیشتر ندارند ،مقایسه نمود.

بر اساس شواهد و مدارکی که از تمدن های ایران و یونان ، چین ،هند و اقوام و ملل دیگر به جای مانده است گیاهان از هزاران سال گذشته به عنوان دارو مورد استفاده قرار می‌گرفتند اما قدمت تولید اولین ماده شیمیایی فقط به ۱۵۴ سال پیش می رسد.

 گرچه امروز گیاهان دارویی به تعدادی از گیاهان یا خواص دارویی معین اطلاق می شود، ولی در بسیاری از مکاتب طبی از جمله چین ، بسیاری از گیاهان خوراکی با مزاج ها( طبیعت های) مختلف به عنوان دارو مورد استفاده قرار می گیرند .

حکیم فرزانه شاعر بزرگوار ایران نظامی گنجوی حدود ۸۰۰ سال قبل چه شیوا فرمود

نروید بر زمین هرگز گیاهی           که ننوشته است بر برگش دوایی

 و این همان نتیجه تحقیقات قرن ۲۱ علوم شیمی ،گیاه شناسی و داروسازی است که: هیچ گیاهی بدون ماده موثر نیست.

امروز شاهدیم که بسیاری از گیاهان معمولی، خوراکی، زینتی، سمی، انگلی ،هرز مزارع و بسیاری از خارها که به نظر زائد و بی فایده هستند حاوی مواد بسیار ارزشمندی می‌باشد.

تعابیر و تعاریف طب گیاهی در مکاتب مختلف متفاوت است بدین معنا که یک گیاه را می توان به اشکال مختلف مصرف یا به دارو تبدیل کرد.

 سوال اینجاست که کدامیک از حالات گیاه(گیاه تازه ، گیاه خشک ، دم کرده ، جوشانده ، عصاره مجموعه مواد یا مواد خالص شده) می‌تواند جنبه دارویی داشته باشد؟

آیا اگر ماده مانند مورفین از تریاک استخراج شود و به صورت سولفات مورفین تزریقی درآید داروی گیاهی است؟

آیا اگر از گیاه فقط گلوکوزید های آن استخراج شود (مجموعه گلوکوزید های گل انگشتانه) و به صورت قرص و و قطره در آید، جزو داروهای گیاهی محسوب می‌شوند.

آیا داروهایی که به وسیله تکنولوژی های مانند کشت سلولی یا نانوتکنولوژی از گیاهان تولید می‌شوند داروی گیاهی هستند؟

پاسخ این سوالات را باید در تئوری و طب گیاهی مکاتب مختلف جستجو کرد.

مسلما بعضی از این نوع داروها با وجود منشاء گیاهی جزو داروهای گیاهی محسوب نمی‌شود و نوع درمان با آنها درمان به روش طب گیاهی نیست .

شاید بتوان گفت طب گیاهی نوعی درمان با متابولیت های گیاهی است که نمی‌توان آن را با روش‌های دیگر مقایسه کرد.

مهمترین نکته ای که در این موارد نادیده گرفته می‌شود، ارتباط مواد موجود در گیاهان با یکدیگر است.

در گیاهان مجموع مواد با یکدیگر ارتباط بسیار پیچیده‌ای دارند که هنوز بشر به اسرار آنها دست نیافته است و این پدیده عجیب را نمی‌توان با مواد خالص سنتزی در داروهای مربوطه که اصولاً یک یا دو ماده بیشتر ندارند ،مقایسه نمود.

عدم امکان مقایسه این دو گروه دارو باعث مخالفت‌هایی در مورد طب گیاهی و و آلوپاتی می‌شود .

برای روشن شدن مطالب مذکور به چند نمونه اشاره می شود:

 از بین رفتن عوارض جانبی بعضی از مواد توسط مواد همراه در گیاهان، بهترین مثال چای است که بیش از پنج هزار سال است که مورد استفاده بشر می‌باشد و در حال حاضر یکی از پرمصرف ترین گیاهان جهان است.

در مورد استفاده متعادل چای( حداقل ۵ لیوان در روز که میزان کافئین آن کمتر از یک گرم است) هیچگونه عارضه ای گزارش داده نشده است، در حالی که اگر کافئین موجود در همین مقدار چای را خارج کرده و مرتب مصرف کنیم دارای عوارض خواهد بود.

در اینجا نقش صدها ماده دیگر در چای که از عوارض کافئین جلوگیری می کند کاملاً روشن است. بنابراین نمی‌توانیم اثرات یا عوارض مواد خالص گیاهی را با عصاره های آنها مقایسه کنیم چرا که مواد خالص شده گیاهی شبیه مواد سنتز شده (مصنوعی) خواهند بود.

 اثرات آنتاگونیستی و سینرژیستی مواد مختلف در گیاهان و مقایسه آنها با مواد خالص، در سال ۱۹۹۳ دو دانشمند به نام موری و کوبو در تحقیقی اثرات سینرژیستی ترکیبات اسانس و ایندول چای را در کاهش کرم خوردگی دندان به خوبی نشان دادند.

آنها ثابت کردند در صورتی که دوسس کوئی ترپن، دلتا کادی نن و بتاکاریوفیلن را با هم مخلوط کنند ،به همراه ایندول اثر آنها دوبرابر می‌شود.

همچنین نشان دادند که مخلوطی از ۲۵ میکروگرم بر میلی لیتر دلتاکادینن و ۴۰۰میکروگرم بر میلی لیتر ایندول می‌تواند به طور قابل ملاحظه‌ای رشد میکروب‌ها را کاهش دهد.

اما مخلوط این اجسام درگیاه اثر ضد میکروبی آن را نسبت به حالت جدا صدبار افزایش می‌دهد .این گیاه به تفنگ پیش‌بینی شده است که گلوله های جادویی پرتاب می‌کند.

 در این تحقیق یکی از نکات تاریک ولی اعجاب‌انگیز قدرت الهی در گیاهان آشکار شده است. تعداد زیادی ماده با غلظت بسیار کم در گیاه جمع می‌شوند و با مقادیر متفاوتی که وجود دارند یکدیگر را تقویت می‌کنند.

گفتنی است تاکنون بیش از ۳۳۰ ماده از اسانس چای شناسایی شده که بعضی از آنها در حد ۱۰ هزارم درصد در مجموعه شرکت دارند. ولی حتی با این سهم ناچیز دارای اثرات و مکانیزم های مهمی هستند.

 مسئله بسیار مهم در مخلوط این تعداد ماده سازگاری آنها با هم است می‌دانیم که بشر هرگز قادر نیست حتی چند ماده را با هم مخلوط کند بی آنکه تداخلی در آنها به وجود آید، بنابراین تفاوت زیادی بین اجسام خالص و مخلوط وجود دارد و با هم قابل مقایسه نیستند هم چنین مکانیسم اثر آنها با هم متفاوت بوده و یکی ازبزرگترین تفاوت های مواد سنتزی و گیاهی در این نقطه است .

برای روشن شدن مطلب بالا می توان ارتباط بین ویتامین c و پرتغال را در نظر گرفت.

مهمترین ماده پرتقال ویتامین سی است همین ویتامین c به طور سنتزی ساخته میشود و کلیه ویتامین سی های موجود در بازار به طریق مصنوعی و اکثراً از نشاسته تهیه می‌شوند

با وجودی که ثابت شده ویتامین c تهیه شده و مصنوعی با ویتامین c پرتغال از نظر شیمیایی یکسان است ولی آیا می توان مصرف پرتقال  و ویتامین c را با هم مشابه دانست و آیا ویتامین c خالص همان خواص پرتقال را دارد؟

مسلما جواب خیر است، چون پرتقال دارای دنیایی است یکی از مواد آن ویتامین c  میباشد.

 بد نیست بدانید وقتی هنوز مواد گیاهان از نظر فرمول شیمیایی شناسایی نشده بود، دانشمندی به نام پاراسلسوس در قرن ۱۶ میلادی نظریه ای ارائه کرد که هرگیاه به شکل هر عضوی از بدن باشد برای بیماری‌های همان عضو مفید است.

مثلا از گردو برای مغز ،از دانه های لوبیا برای کلیه ، یا از ریشه های افشان گندم برای ریه دارو می ساخت.

این نظریه که طرفداران زیادی داشت حدود چهار قرن پایدار بود تا اینکه علم شیمی و داروسازی پیشرفت کرد و این نظریه رد شد.

در قرن حاضر در مورد ارتباط بین درمان و فرمول های معین موجود در گیاهان شکی وجود ندارد، اما آنچه هنوز در پرده ابهام قرار دارد ارتباط صدها ماده گیاه با یکدیگر و در ارتباط با بیماری هاست که بسیاری از مکانیسم های آن روشن نیست و اثرات آن بیشتر به صورت تجربی محرز شده است .

داروهای شیمیایی چون اکثر آنها حاوی ماده خالص می باشند، ردیابی و پیگیری سرنوشت آنها در بدن چندان مشکل نیست ، ولی گیاهان و فرآورده‌های آنها که حاوی دنیایی از مواد مختلف می باشند اسرار عجیب و شگفتی دارند که بشر در ابتدای راه شناخت آنهاست.

 به نظر می‌رسد بهترین تعریف طب گیاهی حقیقی ، درمان با گیاهان و یا فرآورده‌های گیاهی است که دستخوش تغییر و تحول نشده اند ؛چرا که تغییرات و یا خالص‌سازی ها ماهیت و تاثیر آن را تغییر می‌دهد و تجربیات هزاران ساله در مورد فرآورده‌های معین آنها با تغییر در فرمولاسیون ممکن است دیگر ارزشی نداشته باشد.

به هر حال باید دانست که عواملی از جمله زمان برداشت ، آفتاب ، رطوبت ، باد ، ارتفاع ، خشکی هوا ، باران وآب از عواملی هستند که در کمیت و کیفیت مواد موثره گیاهان کاملاً تاثیر دارد و این موضوع مستقیماً در آثار درمانی آنها دخیل است.

 همچنین طرز تهیه و تبدیل به فرآورده دارویی از جمله دم کرده ، جوشانده ، خیسانده ، عصاره ، نوع حلال‌ها ، حرارت ، زمان، اندازه خرد کردن یا آسیاب کردن ، تازه یا کهنه بودن فرآورده و غلظت آن در اثر درمانی دخالت مستقیم دارند.

لذا با توجه به عوامل مذکور می‌توان نتیجه گرفت که طب گیاهی گذشته ازعلمی بودن نوعی درمان تجربی است که احتیاج به تجربیات هزاران ساله بشردارد تا انشاا… روزی دانشمندان و محققان بتوانند راز و رمزهای پیچیده آن را روشن کنند.